Dünyanın Yuvarlak Olduğunu Kanıtlayan İlk İnsan Kimdir?
Bazen, İzmir’in kafelerinden birinde otururken, etrafımda konuşan insanlar aklıma şu soruyu getiriyor: “Dünyanın yuvarlak olduğunu kanıtlayan ilk insan kimdir?” Bunu sormak, aslında her şeyin temeline inmek gibi bir şey. Şu an hayatı daha ciddi kılmaya çalıştığım için değil, kafamda patlayan “sürekli derin düşünen insan” kısmım devreye giriyor. Evet, bizler her şeyin düzgün bir şekilde ilerlediğini zannediyoruz, ama bir zamanlar birileri dünyayı düz sanıyordu. Şu an güldüğümüz şeyler, o zamanlar ciddi ciddi bir inançtı.
İzmir’deki kahvemi yudumlarken, bu soruya karşılık birdenbire kahkahalarla gülmeye başlıyorum, çünkü aklıma geliyor: “Bundan binlerce yıl önce, bu kadar insanın ‘dünya düz’ diyerek yaşadığı bir dönemde, birileri gerçekten çıkıp ‘hayır, bu dünya yuvarlak’ diyordu.” Gerçekten de düşününce, o zamanlar sosyal medya falan da yoktu. Kimsenin, birinin akıllıca bir fikri paylaşmasını viral hale getirme gibi bir şansı yoktu. Ama birisi o kadar cesur bir şekilde çıktı ki, dünyanın yuvarlak olduğunu kanıtlamak için şansını zorladı. Kimdi bu cesur insan, diye sorarsanız, sizi tarih kitaplarına, eski denizlere ve cesaretin doruklarına doğru bir yolculuğa çıkaracağım.
Dünyanın Yuvarlak Olduğunu Kanıtlayan İlk İnsan Kimdir?
Hadi, ilk başta şunu kabul edelim: O zamanlar “dünya düz” diyenlere hak vermemek elde değil. Biz, bugün bile bazı şeyleri yanlış bildiğimizde, hemen Twitter’da hakaretler yağdırıyoruz. Hadi ama, o zamanlar internet yok, arkadaşlar! Bildiğiniz gibi her şeyin kaynağı neydi? Görgü, gözlem ve “akıl yürütme.” Ama işte, akıl yürütme meselesi… Dönemin insanları, bir gün dünyayı dolaşan bir adamın gözlemi sayesinde “Dünyanın yuvarlak olduğunu kanıtlayan ilk insan”ı buldular.
Bu şahıs, bizim bildiğimiz adıyla Eratosthenes. Şimdi, Eratosthenes’i duyduğunuzda “Ha, o mu?” diyebilirsiniz. Ama bir an durun ve düşünün; o dönem bir insanın böyle bir soruyu sormaya cesaret etmesi, işte bu olağanüstü bir şey! Dünya yuvarlak mı, düz mü? Eratosthenes, MÖ 276 – 194 yılları arasında yaşamış olan ünlü bir Yunan bilim insanı. Mısır’daki İskenderiye’deki kütüphanede çalışırken, bir gün “Ya, neden her gün öğle vakti gölgeler farklı uzunluklarda?” diye sormaya başlamış.
İzmir’de bir kafede otururken, bir an aklıma geliyor: “Eratosthenes şu an yaşasaydı, TikTok’a bir video atardı kesin.” Zaten, bir insan gölgeyi inceleyerek dünyanın yuvarlak olduğunu nasıl kanıtlar? Sonra aklıma geliyor: “Aman Tanrım, o dönemde de başkalarının her şeyine kafa yorup, sorular sorarak çözüm bulmaya çalışan bir ‘mühendis tipi’ vardı.” Eratosthenes, Mısır’daki Syene şehrinde öğle vakti güneş ışınlarının tam dik olduğunu gözlemlemiş. Bu, dünyanın yuvarlak olduğuna dair önemli bir ipucu.
Eratosthenes, bir de bu gözlemiyle ilgili Syene ile İskenderiye arasındaki mesafeyi hesaplamaya çalışmış. İşin asıl komik kısmı şu ki, İskenderiye’deki gölgeleri de ölçmüş ve bu iki şehir arasındaki mesafeyi bir şekilde kullanarak dünyanın çevresini hesaplamış. Tam olarak doğruyu bulmasa da, bugünkü hesaplarla çok yakın bir sonuca ulaşmış. Gerçekten, “Eratosthenes bu kadar işleri nasıl halledebildi?” diye düşünmeden edemiyorum. Bugün bizler, Google Maps’ten yol tarifini bulmaya çalışırken, o zamanlar insan bir hesaplamayla dünyanın çevresini öğrenmiş.
“Dünyanın Yuvarlak Olduğunu Kanıtlayan İlk İnsan Kimdir?” Sorusu Bir Kafede Sohbeti
Bunu düşündükçe, şehrin kafelerinde bu tür sohbetlerin nasıl ilerlediğini de hayal ediyorum. Şöyle bir diyalog geçebilir:
Ben: “Eratosthenes dünyayı yuvarlak olduğunu nasıl kanıtlamış, biliyor musunuz?”
Arkadaşım: “Yani, Eratosthenes… bu adam biraz dertli biriymiş, değil mi?”
Ben: “Dertli mi? Adam yıllarca ‘dünyanın şekli düz mü yuvarlak mı?’ diye takılmış. Bir de bunu kanıtlamak için o kadar uzun mesafeler kat etmiş ki, bugün bizler o kadar çabayı yürüyüş yapmak için bile harcamıyoruz.”
Arkadaşım: “Vallahi bu kadar derdini dert ediyorsa, biraz daha erken bulmalıydı. Bugün olsa TikTok videosuyla bütün dünyayı ikna ederdi.”
Ben: “Evet, belki de ‘Eratosthenes Challenge’ diye bir şey başlatır, videosunun altına #DünyaYuvarlak yazardı!”
Bu sohbetin sonunda, her zaman olduğu gibi yine bir kahkaha tufanı kopuyor. Ama bir yandan düşündüğümde, Eratosthenes’in yaptığı şeyin ne kadar büyük bir iş olduğunu fark ediyorum.
Bir An Düşünüyorum, Ya O Zamanlar İnternet Olsaydı?
Hayal ediyorum: “Ya, bu kadar popülerleşmiş bir adam, bir YouTuber olsaydı, ne yapardı?” Eratosthenes bir video çekip, ‘Bugün dünyanın şekliyle ilgili çok önemli bir açıklama yapacağım’ diyerek giriş yapar, ardından harita ve cetvel kullanarak dünyanın çevresini açıklardı. Herkes eğlenceli bir anlatımla bu kadar ciddi bir konuyu kabullenirdi. Ama tabi ki, zamanında böyle bir şey olsaydı, kimse çok ciddiye almazdı.
O zamanın insanları, dünyanın şeklinin yuvarlak olduğuna inansalar bile, işin “dünya” kısmı bir şekilde kendi başlarına çözülecek bir şey değildi. Çünkü teknoloji yoktu. Ama Eratosthenes gibi bir adam gerçekten çözümü görmek için o kadar cesurca sorular sormuş ki, belki de ona bugünün dünyasında bile ulaşmamız zor olurdu.
Eratosthenes, TikTok’ta Yaşasaydı?
O zamanların insanları, bugünlerin teknolojiyle buluşmuş halinden çok daha farklıydı. Eratosthenes’in, bir TikTok videosunda “Dünyanın yuvarlak olduğunu kanıtlıyorum” dediğini ve dünya çapında binlerce izleyici topladığını hayal etmek gerçekten komik. Ama bir yandan, belki de dünyamızda insanları birleştirecek en önemli şeyin sorgulamak, eğlenmek ve bilgiye ulaşmak olduğunu fark ediyorum.
Sonuç: “Dünyanın Yuvarlak Olduğunu Kanıtlayan İlk İnsan Kimdir?” – Bizim Gibiler İçin Bir İlham Kaynağı
Sonuç olarak, Eratosthenes’in cesaretine gerçekten hayran kalıyorum. Belki de bugün her gün sıkça “Bunu nasıl öğrenebilirim?” diye sorarak, araştırma yapmaya ve soruları dile getirmeye devam etmeliyiz. Çünkü o zamanlar bile insanın merakına değer veren bir adam, dünya çapında bir devrim yaptı. Ve belki de bizler, “Dünyanın yuvarlak olduğu kanıtlanmış” olsa da, hala sorgulamaya devam etmeliyiz.
Her şeyden önce, hayatın kendisi de Eratosthenes’in yaptığı gibi dönüyor. Ve bizlere düşen, o yuvarlak dünya gibi, hep aynı yere gelip gitmeden, farklı açılardan bakmak, farklı sorular sormak. Biraz da kahkahalarla.